معنی شناسی مفهومی نظریّه ای در دانش معنی شناسی است که بیشتر، معانی و مفاهیم واحد های واژگانی زبان را بررسی می کند. بنیاد های نظریّۀ معنی شناسی مفهومی و چگونگی بهره گیریِ کاربردیاز آن نیازمند پژوهش های نوینی است. بررسی مفاهیم واژه ها بر پایۀ مؤلّفه های معناییِ برآمده از آن ها را در معنی شناسی مفهومی تحلیل مؤلّفه ای می گویند.مفهوم هنر از بنیادی ترین مفاهیم فلسفی در گذار زمان بوده و موضوعدانش زیبایی شناسی است. مطالعۀ مفهوم هنر در زبان فارسی نیز برآمده از گفتمان جهانی هنر بوده و مفهوم هنر در زبان و ادبیّات فارسی چنان که باید، بررسی نشده است. در این پژوهش مفهوم هنر در سروده های شاعران سبک خراسانی با رویکرد تحلیل مؤلّفه ای بازنموده شده است. پس از نشان دادن روابط مفهومی تنیده شده میان واژۀ هنر و بافت گسترده تر اشعار، همۀ مؤلّفه های معناییِ برآمده از مفهوم هنر تبیین و دسته بندی شده است. با دسته بندیاین مؤلّفه های معنایی در سطح معنایی کلان تر، دوازده حوزۀ معنایی برای مفهوم هنر در متون منظوم سبک خراسانی نمایان شده است. حوزه های معنایی مدح، زیبایی شناسی، جنگ، زبان ادبی، صناعت، حکمت عملی، جانور-شناسی، اخلاق و خُلق و خوی، دین، نقد اجتماعی، نقد ادبی و عشق به ترتیبِ فراوانیِ مؤلّفه هایِ زیر شمول آن ها، حوزه هایی هستند که در متون منظوم سبک خراسانی برای مفهوم هنرشناسانده شده اند. تدقیق در این حوزه های معنایی و سازه های معنایی آن ها نشان می دهد که نسبت های معنا داری میان حوزه های معنایی مفهوم هنر در نظم سبک خراسانی و ویژگی های سبکی مسلّط بر سروده های سبک خراسانی دیده می شود. همچنین با بررسی این حوزه ها و مؤلّفه های معنایی برسازندۀ آن ها دانسته می شود که بر خلاف پیش فرض ها، مفهوم هنر در سروده های شاعران سبک خراسانی مفهومی پویا، با دلالت های متنوّع و گاهی متفاوت بوده و چکیده ای از مفاهیم هنر در تاریخ زیبایی شناسی در متون منظوم سبک خراسانی فرونشسته است.

سبک شناسی لایه ای که یکی از رویکردهای زبان شناسانة سبک شناسی است، به بررسی سطوح مختلف زبانی یک اثر از آواشناسی تا معناشناسی می پردازد و از این لحاظ، از دقیق ترین و کاراترین روش های این علم به شمار می رود. یکی از مهم ترین لایه های زبان، لایة واژگانی است که بررسی آن در سبک شناسی، اهمیت زیادی دارد. از آنجا که گزینش واژگان، رابطه ای مستقیم با سبک هر نویسنده یا شاعر دارد، بررسی سبک شناسانة این لایه، به شناسایی سبک آثار هر هنرمند، بسیار کمک می کند و رابطة گزینش واژگان را با معنا و بافتی که هنرمند در آن قرار دارد، نشان می دهد. در این پژوهش، به بررسی سبک شناسانة لایة واژگانی قصاید کمال الدین اسماعیل، یکی از شاعران معروف قرن ششم و هفتم هجری پرداخته شده است تا رابطة گزینش واژگان او با معنا و فضای شعری اش نشان داده شود. این پژوهش نشان می دهد کمال الدین در موضوعات مختلف، واژگانی مناسب را برای شعر خود برمی گزیند و واژه های پربسامد قصاید او ارتباطی کامل با فضای شعری او و گفتمان حاکم بر شعرش، یعنی گفتمان مدح دارد، به طوری که این واژه ها در مدح دلاوری ها و جنگاوری های ممدوح، ستایش بخشش و کرم او و توصیف طبیعت به کار رفته اند. همچنین بررسی این لایه، از غلبة فضای حسّی بر انتزاعی در اشعار او حکایت دارد.  

سبک شناسی لایه ای یکی از روش های ارزشیابی مدرن آثار ادبی است که به واسطه آن می توان متون ادبی اعم از شعر و نثر را با دقت و ظرافتی افزون تر مورد بررسی قرار داد. این سبک شناسی علاوه بر توجه به مباحث کلاسیک و سنتی، بررسی متون را در حوزه پنج لایه «آوایی، واژگانی، نحوی، بلاغی و ایدئولوژیک» به عهده دارد. در این میان لایه آوایی نسبت به دیگر لایه ها به احساسات و عواطف شاعر نزدیک تر بوده و می تواند گویای حال روحیات وی باشد. خلیل حاوی از شاعران معاصر لبنانی می باشد که اشعارش به دلیل پیچیدگی های فراوان، کمتر موشکافی گشته است؛ بنابراین بررسی اشعار حاوی از منظر لایه آوایی می تواند گزینه مناسبی برای بازگشایی گره های روح خسته و غمگینش بوده و نشانگر افکار، اندیشه ها و مقاصد فکری او باشد. با توجه به برخی از یافته های این پژوهش می توان بیان داشت که حاوی در موسیقی بیرونی شعرش تنها از وزن هایی بهره جسته که مناسب حال او باشد و یا از استواری و خوش آوایی خاصی برخوردار باشد؛ بنابراین بحر رمل را برای بیان آلام درونی، بحر رجز را برای مستحکم و خوش آوا نمودن اشعار، در مواردی اندک تر بحر کامل را برای بیان خشم هایش به کار برده و از بحر وافر که مختص فخر بوده و بحر سریع نیز از مضطرب ترین و بی ارزش ترین وزن ها در نزد شاعران است، کمترین بهره را داشته است. در موسیقی کناری نیز از قافیه مترادف که بیانگر غم و اندوه است، بیشترین کاربرد را برای احساساتش داشته، قافیه های متواتر و متدارک نیز به دلیل زیبایی، قدرت و آهنگین بودنشان بعد از مترادف، کاربرد زیادی داشته اند و قافیه های متراکب و متکاوس به دلیل تقیید در حرکت های آوایی و عارض نمودن سنگینی بر گوش، هیچ جایگاهی در بین اشعار ندارند.

در سبک شناسی ویژگی های روساخت اهمیت زیادی دارند. روساختی که نویسنده برای بیان ژرف ساخت مدنظرش از بین روساخت های ممکن برمی گزیند زیرمعناها، طنین ها، تداعی های سبکی و بلاغی را به وجود می آورد؛ بنابراین، ساختار نحوی یک متن در شکل گیری سبک آن نقش مهمی برعهده دارد. داستان سمک عیار از برجسته ترین داستان های پهلوانی-عیاری است که در قرن ششم مکتوب شده است. در این پژوهش، لایه نحوی این داستان و تناسب آن با درون مایه اثر به شیوه توصیفی-تحلیلی بررسی شده است که مهم ترین ویژگی های آن عبارتند از: ایجاز هنرمندانه، بسامد بالای فعل در جملات، فراوانی جمله های کوتاه، مستقل و هم پایه، تقدیم فعل و جابه جایی ارکان جمله به دلیل اغراض بلاغی، فراوانی فعل های کنشی و حرکتی و ایجاد صدای فعال، فراوانی افعال ساده و پیشوندی، بروز وجهیت (مدالیته) در فعل جمله، غلبه وجه اخباری، آهنگ افتان و خیزان در کلام. پیوند جمله ها آمیخته ای از سبک گسسته و هم پایه است که نوعی حرکت و روانی به داستان بخشیده است. می توان گفت که ساختار نحوی این داستان متناسب با درون مایه آن است و در رسانگی، صراحت، دلپذیری و لذت بخشی آن نقشی اساسی دارد.

ساختار نحوی یک متن، یکی از مهم ترین لایه ها و شاخص های تعیین سبک یک متن است. یک اثر هنری به صورت یک سیستم نظام مند است که همه عناصر آن با یکدیگر در ارتباط هستند. ساختار نحوی در خوانش متن بسیار موثر است و با معنای آن ارتباط تنگاتنگی دارد؛ به طوری که بخشی از ادراک ما از نشانه ها و شاخص های نحوی آن حاصل می شود. داستان قران حبشی داستانی زیبا و حماسه ای منثور است درباره دلاوری و عیاری قران حبشی که روایت پرداز ایرانی، ابوطاهر طرسوسی آن را در قرن ششم نوشته است. در این پژوهش لایه نحوی این داستان و تناسب آن با درون مایه اثر به روش توصیفی-تحلیلی بررسی شده است که مهم ترین ویژگی های سبکی آن در لایه نحوی عبارت اند از: بسامد و فراوانی بالای فعل در جملات، فراوانی جمله های ساده، کوتاه و هم پایه، فراوانی وابسته های اسمی، تقدیم فعل بر مسندالیه و جابه جایی ارکان جمله به دلایل زیبایی شناختی و بلاغی، فراوانی فعل های کنشی و حرکتی و ایجاد صدای فعال، کاربرد بسیار افعال ساده و پیشوندی، بروز وجهیت (مدالیته) در فعل جمله، فراوانی وجه اخباری، نقش و سپس تناسب آهنگ افتان و خیزان با معنا و عاطفه موجود در کلام. همچنین پیوند جمله ها آمیخته ای از سبک گسسته و هم پایه است که کارکردی هنری در متن دارد.

زمینه و هدف: سبک شناسی لایه ای یکی از راه های تجزیه و تحلیل متن (نثر یا شعر) است که در آن با استفاده از الگوی لایه ای، برجستگیهای سبکی اثر مشخص میشود. شعر کودک یکی از گونه های ادبیات کودک و نوجوان است که نیازمند توجه و بررسی همه جانبه است. در این پژوهش با هدف دست یافتن به سبک شعر رودابه حمزه ای، اشعار کودک وی در پنج لایه ی آوایی، واژگانی، نحوی، بلاغی و ایدئولوژیک و نوآوریهای شاعر بررسی و تحلیل میشود. روش مطالعه: شیوه ی پژوهش در این جستار، کیفی و از نوع تحلیل محتواست. اطلاعات موردنظر از منابع کتابخانه ای و سایتهای معتبر اینترنتی استخراج و ازطریق ابزار فیش گردآوری شده است و اطلاعات و آمارهای بدست آمده مورد نقد و ارزیابی قرار گرفته است. یافته ها: در بررسی سبک شناسی لایه ای، عناصر آوایی، واژگانی، نحوی، بلاغی و ایدئولوژیک اشعار حمزه ای، ویژگیهایی سبکی خاص شعر کودک وجود دارد و شعریت شعر کودک را فزونی میبخشد؛ چراکه واژه ی کودک شعر را مقید به قواعد و اصولی خاص میکند، که تخطی از آنها بمثابه ی فاصله گرفتن از هدف غایی شعر و پرورش شعر کودکانه است. نتیجه گیری: شاعر بیشتر در بخش موسیقی کناری و درونی لایه ی آوایی موفق بوده است. در لایه ی واژگانی برای مخاطبان خردسال خود از واژگان حسی و عامیانه بیشتر استفاده نموده و از انواع واژه ها بهره برده است. همچنین به ترکیبات وصفی نسبت به ترکیبات اضافی تمایل بیشتری نشان داده است. در لایه ی نحوی ساختار جملات ساده است و اغلب افعال را در انتهای جمله قرار داده، ضمن اینکه افعال اسنادی را خیلی کمتر بکار برده است. در بخش بلاغی مهمترین آرایه های مورداستفاده ی شاعر تشخیص، تناسب و تضاد بوده است و تشبیه و کنایه را به تعداد محدود بکار برده است. در لایه ی ایدئولوژیک شاهد توجه و اشراف شاعر به همه ی امور کودک هستیم و این امر نشان دهنده ی حس زنانه و مسئولیت مادرانه ی این شاعر تواناست. همچنین در شعر وی نوآوریهایی در اسم صوتها، بویژه اسم صوت مخصوص کودکان، کاربرد کلمات ویژه ی کودکان و تشبیهات جدید و نو دیده میشود.

زمینه و هدف: سبک شناسی لایه ای، که با رویکردی نوین به تحلیل و بررسی متون ادبی میپردازد، بعنوان پایۀ علم زبان شناسی مطرح است. به کمک هرکدام از زیرلایه های این سبک، ویژگیهای پربسامد آثار تشخیص داده میشود. شروه، گونه ای از شعر عامه در جنوب ایران است که در دورۀ بازگشت ادبی رواج و کمال یافت. سبک شناسی گونه های ادبی، که در شرایط خاص مکانی، فرهنگی و جغرافیایی ظهور میکنند، میتواند به شناخت دقیق انواع ادبی و غنای تاریخ ادبیات کمک کند. روش مطالعه: این پژوهش به روش توصیف و تحلیل کیفی، به بررسی لایه های آوایی و بلاغی شروه های جنوب میپردازد. جامعۀ آماری پژوهش، شروه های محیا، فایز، باقر لاری و کتابهای شروه سرایی در جنوب ایران اثر علی باباچاهی، دشتی و دشتستان اثر عبدالمجید زنگویی، ترانه های محلی فارس از صادق همایونی و ادبیات عامیانۀ بوشهر تألیف عبدالله رضایی است. داده ها بصورت اسنادی و کتابخانه ای گردآوری شده است. یافته ها: شروه ها که مهمترین گونۀ آوازی شعر عامۀ جنوب ایران هستند با توجه به وزن، قالب انحصاری، محتوا، ارتباط با موسیقی و ساختار کوتاه خود بعنوان یک ژانر ادبی از سایر امکانات زبانی و شگردهای ادبی برای ادبیت بخشیدن به متن خود استفاده نموده اند. این گونه همواره در قالب دوبیتی که یادگار اوزان اصیل پارسی است سروده شده و ساختار آوایی آنها بسیار قوی است. نتیجه گیری: بررسی و تحلیل شروه ها از منظر سبک شناسی لایه ای در دو زیر لایۀ آوایی و بلاغی نشان میدهد که در این اشعار از سایر تکرارهای آزاد و منظم موسیقایی، تناسب واژه ها، سایر عناصر بدیع لفظی، معنوی و صور خیال برای تقویت سطوح آوایی و بلاغی با بسامد بالایی بهره گرفته شده است. این شگردها امکانات ارزشمند زبانی هستند که بطور طبیعی در برجسته سازی زبان این نوع شعر به کار رفته اند.

سبک شناسی لایه ای، شیوه ای از سبک شناسی معاصر است که آثار را به شیوۀ درون متنی و بر اساس لایه های به وجودآورنده (واژگانی، آوایی، نحوی، بلاغی و ایدئولوژیک) بررسی و تحلیل می کند. با بهره گیری از سبک شناسی لایه ای می توان به ویژگی های سبک فردی، اندیشه ها و ایدئولوژی حاکم بر متن شاعر یا نویسنده دست یافت. سؤال اصلی پژوهش این است که چگونه می توان ویژگی های سبکی شعر فرّخی یزدی (1318-1268ش) را با بهره گیری از سبک شناسی لایه ای بررسی و مشخّص کرد؟ این پژوهش به شیوۀ توصیفی-تحلیلی و روش کتابخانه ای، به بررسی ویژگی های سبکی دیوان اشعار فرّخی با رویکرد سبک شناسی لایه ای می پردازد. از ویژگی های سبک فردی فرّخی در لایۀ واژگانی می توان به بسامد واژگان حسّی و شکوهمند با رمزگان ساختاری و از ویژگی سبکی لایۀ نحوی، به جابه جایی از نحو معیار و تأکید بر فعل و نهاد به عنوان ادوات آن اشاره کرد که به شکل گیری سبک پیوسته و فعّال نحوی منجر شده است. با بررسی لایۀ نحوی در بخش های کیفیت واژه گزینی، چیدمان نشان دار، سبک و ساختمان جملات و. . . هر بخش، ویژگی سبکی ویژه ای دارد. فعل و نهاد، بیشترین جابه جایی را در سطح جملات داشته و بسامد جملات مرکّب و ساده، سبب ایجاد سبک تلفیقی شده است. ساختمان جملات دارای پیوستگی بلاغی است. در بخش وجهیت افعال، وجه اخباری و سپس عاطفی و امری بسامد زیادی دارند. در وجهیت قید، قیدهای زمان و حالت، دارای بسامد بیشتر هستند. در بخش صدای دستوری، متن به واسطۀ بسامد افعال متعدّی و شبه مجهول، دارای صدایی فعّال بوده و همچنین صدای رسا، آخرین مؤلّفۀ سبک فرّخی است.

زمینه و هدف: «رسایل الاعجاز» یا «اعجاز خسروی»، اثر ارزشمند امیرخسرو دهلوی است که در اوایل قرن هشتم ه. ش در حوزه کتابت و انشا به نگارش درآمده است. با توجه به اینکه تاکنون در کشور ما تصحیح منقحی از این اثر صورت نگرفته است و نیز با توجه به اهمیت و جایگاه این اثر در حوزه آثار ادبی نثر مصنوع، و کم توجهی محققان به این اثر گرانبها، نویسندگان بر آن شدند مختصات سبکی اثر را بر مبنای سبک شناسی لایه ای مورد پژوهش قرار دهند. بدلیل گستردگی موضوع، در پژوهش حاضر، تحلیل سه سطح آوایی، بلاغی و ایدیولوژیک مطرح شده است. روش مطالعه: این پژوهش، به روش تحلیلی توصیفی صورت گرفته است. یافته ها: براساس یافته های این پژوهش، برجسته ترین مختصات سبکی اثر در سطح آوایی، کاربرد فراوان سجع و جناس، ترصیع و موازنه و اقسام تکرار است که زیبایی و هماهنگی کلام را ازلحاظ روابط آوایی افزون کرده است. بارزترین ویژگی سبکی اعجاز خسروی در حوزه بلاغی را میتوان رعایت تناسب و انسجام متنی نام برد. اقسام ایهام، اعم از ایهام تناسب، ایهام تضاد و ایهام ترجمه یا به تعبیر امیر خسرو، «ترجمه اللفظ» و ضمن اللفظ را در واقع میتوان از مصادیق انسجام واژگانی بحساب آورد. نتیجه گیری: مولف رسایل الاعجاز سبک نویسندگی منحصربفردی در این اثر از خویش بروز داده است که اساس آن بر رعایت تناسب و انسجام است. کاربرد مصادیق انسجام و پیوستگی مانند اقسام ایهام، همچنین، ابداع صنایع جدیدی در این حوزه، نظیر «ترجمه اللفظ» و «ضمن اللفظ» توسط امیرخسرو و وفورکاربرد آنها میتواند بیانگر اهمیت رعایت تناسب میان اجزای متن، برای وی باشد.